Klassieke muziek

Weinig dingen zijn me dierbaarder dan klassieke muziek. Niet dat ik haar superieur acht boven andere muzieksoorten, maar voor mij weerspiegelt ze het best de dubbelzinnigheden en complexiteiten van het leven. Zoals ik, staande voor een schilderij waarop een mensfiguur is afgebeeld, vaak prevel: ‘zie de mens’, in de hoop ontvankelijk te worden voor het mensbeeld dat erin wordt uitgedrukt, zo zou je een muziekuitvoering die te beginnen staat – de musici stemmen hun instrumenten, de dirigent neemt zijn positie in – kunnen inluiden met de frase: ‘Zo is het leven: …’ En na afloop beaam je, al applaudiserend: ‘Ja, precies zo is het.’ Het betreffende stuk heeft een existentieel gevoel verklankt, een harmonie of een conflict, gerepresenteerd in melodielijnen die langs elkaar schuren en opklimmen of afdalen, dansen of wenen. In geïntensiveerde vorm is een gedaante van het leven gepasseerd, en voor zover de muziek je mee heeft kunnen voeren, heb je geproefd van een woordenloze waarheid.

Een voorbeeld van een existentieel conflict vind je in droevige muziek, waarin droefheid en schoonheid met elkaar strijden om het laatste woord. Misschien overheerst in dit leven uiteindelijk de schoonheid wel, ga je als luisteraar geloven, omdat er zelfs in droefheid schoonheid schuilt. Dalen en klimmen kom je veelal in religieuze muziek tegen, waar de Sündenmensch over zijn onvermogens en de kwellingen van dit leven klaagt (Ich versink im tiefen Schlamm), maar de droefheid vervolgens tot beloftevol verlangen wordt getransformeerd, en zwevende countertenors een voorproefje van de hemel geven.

Levensbevestigend zijn Mozart en Beethoven; strijdlustig wil je de wereld in marcheren als je hun symfonieën hebt gehoord. Je wordt die trotse wandelaar van Caspar David Friedrich, die, in elegante pandjesjas op een rotsblok staande, over een subliem, in nevelen gehuld landschap uitkijkt, een soort veroveraar. Soms is de muziek van deze componisten dartel, zelfs teder; ook veroverende naturen behouden diep vanbinnen iets kinds, en ook in de mannelijkste mannen kan iets vrouwelijk-weeks schuilgaan. De uitbundige Mozart heeft bovendien stukken gecomponeerd, zoals de abstracte pianofantasie in d mineur, die je als meditatief of etherisch kunt omschrijven.

Klassieke muziekliefhebbers in mijn omgeving heb ik vaak horen beweren dat je luistergenot dieper en verfijnder wordt naarmate je oor (technisch) geoefender is en je op hoger niveau zelf musiceert. Ik geloof niet dat dat waar is. Natuurlijk helpt het als je op jonge leeftijd met klassieke muziek in aanraking bent gebracht of een instrument hebt leren bespelen; je vindt dan met meer gemak je weg in het overweldigende muzikale aanbod. Maar het belangrijkste lijkt me je gevoeligheid: ben je in staat om je te laten raken, je eigen gevoelens mee te laten resoneren met de verklankte? Daarvoor hoef je niet geoefend te zijn, en dat vermogen wordt niet per definitie groter naarmate je meer verstand hebt van muziek of je er meer mee bezighoudt.

Wel zal er van nature een verschil zijn in de wijze waarop een jonger en een ouder iemand luisteren naar klassieke muziek. De jongere zal vooral oor hebben voor de dominante emoties in een stuk; de nuances proeft hij vermoedelijk minder bewust, omdat hij onstuimiger in het leven staat en nog niet vertrouwd is met het enorme palet aan grijstinten dat al het bestaande omgeeft. Een oudere, die meer ervaring heeft opgedaan met het samengaan der tegendelen, zal minder hevig opgaan in slechts één emotie, maar zich veeleer laten raken door muziek die een overzichtsblik biedt en de zwaarte enigszins lichtvoetig en de vrolijkheid weemoedig maakt.

Voordat je geboren was

‘Als je doodgaat, is het weer net als voordat je geboren was.’ Dat schijnt mijn allereerste filosofische inzicht te zijn geweest, ontstaan naar aanleiding van de dood van een huisdier. ‘Waarom is alles zoals het is?’ vroeg mijn zus een keer vanaf het achterzitje op mijn moeders fiets. Misschien zijn de grootste filosofische vragen wel kinderlijke vragen, afkomstig van mensen die nog niet zo aan het leven gewend zijn geraakt.

Meister Eckhart was een onorthodoxe middeleeuwer die zijn tijdgenoten aanmoedigde om, via meditatie-oefeningen, terug te keren naar hun ‘voorgeboortelijke’ staat. Daartoe moest je jezelf eerst leeg maken van alle verlangens en ideeën die zich in de loop van je leven in je hadden opgehoopt, zelfs van ideeën over God: ‘Daarom bid ik God dat Hij me leeg maakt van God, want mijn wezenlijke zijn is boven God, voor zover wij God op het niveau van de schepselen begrijpen.’ Eckhart geloofde dat er in iedere mens iets ‘ongeborens’ bestaat, een gelukzalige verbondenheid met de oorsprong en grond van alle dingen. ‘In mijn eerste oorzaak wilde ik wat ik was en was ik wat ik wilde.’ Pas achteraf hebben we die oorsprong een eigennaam gegeven, ‘God’. Dat is misleidend, want God is geen object of persoon, maar een zeldzaam moment van tijdloosheid dat een mens – ook als volwassene – tijdens zijn leven kan smaken.

Concertgebouw

Toen ik net twintig was geworden, nam een nogal pretentieuze medestudent – met gel in z’n naar achteren gekamde haar, een maatpak en een leren koffertje – me mee naar het Concertgebouw. Daar ben ik hem nog altijd dankbaar voor. Het was een uitverkocht pianoconcert, maar wij studenten hadden last minute een tien euro-ticket kunnen bemachtigen. Vlakbij de pianist zaten we, op het balkon achter het podium, zodat we diens handen over het instrument konden zien vliegen en op de toetsen rammen. Indrukwekkend, maar geenszins zoals de lieflijke romantici die ik gewend was, Chopins nocturnes, Schumanns Kinderszenen. Wat hij speelde weet ik niet eens meer, ik vond het niet bijzonder mooi, maar was toch zodanig gefascineerd en gegrepen dat ik in de erop volgende maanden bijna wekelijks naar het Concertgebouw ging.

Op een gelukkige avond ontdekte ik de magistrale zijbalkons, waar je je een halfgod op de Olympus waant, uitkijkend over een – in sereen licht badende – classicistische tempel vol sierlijke bogen, gedecoreerde pilaren en met glanzende parels behangen grachtengordeldames. De muziek kwam in golven over me heen, die me soms overrompelden en onderdompelden en mee de zee in sleurden, maar me soms juist verder het strand opstuwden, vervreemd vanwege het onvertrouwde van de klanken, het gebrek aan melodie, aan melodieën althans die mij bekend waren, wat me de mogelijkheid ontnam om de klanken en wendingen die gingen komen enkele seconden van tevoren mentaal voor te bereiden, mijn innerlijke mond precies op het juiste moment watertandend open te houden voor de lekkere hapjes die de musici me toe zouden werpen.

Omdat de muziek geen structuur voor me had, maar veeleer een massieve klankmuur was, luisterde ik op een heel onbevangen, lichamelijke manier. Soms was het alsof er een vulkaan uitbarstte in de zaal, alsof de wereld verging of alsof er juist een groots verlossingsgebeuren plaatsvond, dat ons concertbezoekers boven al het kleinmenselijke uit deed stijgen in een rijk waar ‘alles voor altijd goed’ zou zijn. Het lichamelijke luisteren maakte ook Le sacre du printemps van Stravinsky – dat juist bekend staat als een ‘moeilijk’ stuk; tijdens de première ervan liep het publiek demonstratief de concertzaal uit – zo bijzonder meeslepend, alsof ik middenin een seksueel geladen oerritueel was beland, en bedwelmd werd door beukende dansen en hallucinerende middelen. Niet ik, maar mijn lichaam begreep de muziek en kon er, vanaf de eerste klanken tot het einde, in meevibreren, alsof ik zelf een instrument op het podium was, het trillende vel van een trom of pauk, de sidderende snaren van een viool of cello.

En dan was er na afloop altijd het applaus, niet zozeer bedoeld voor de musici zelf, maar voor de registers van de werkelijkheid die zij, ‘dienstknechten van de Schoonheid’, voor ons geopend hadden: de afgronden, de hemelen, de waan dat we de dingen des levens eindelijk begrepen hadden, de melodie van die dingen althans, hun afwisselende stijgen en dalen, hun verspringende ritmes. Met z’n allen hadden we filosofie bedreven in de concertzaal, wij luisteraars evenzeer als de musici en de (meestal reeds overleden) compo- nist die dit alles mogelijk had gemaakt. En daarom was het applaus meer een existentiële ontlading dan een dank en eerbetoon aan medemensen, hoewel ook dankbaarheid in een applaus niet afwezig is. Het is een grotere dankbaarheid – aan het mens-zijn überhaupt, en aan het feit dat het leven één groot muziekstuk is.

Bijpassende citaten van Schopenhauer, voor wie muziek de hoogste kunstvorm was:

‘Muziek is een onbewuste oefening in metafysica, waarbij de geest niet weet dat hij aan het filosoferen is.’

‘Deze nauwe verwantschap tussen de muziek en het ware wezen van alle dingen levert de verklaring voor het feit dat wanneer we bij een of ander tafereel, een of andere handeling, gebeurtenis of omgeving een bijpassende muziek horen, deze muziek ons de meest verborgen betekenis ervan lijkt te onthullen en zich presenteert als het meest adequate en duidelijke commentaar op dit alles. Het verklaart eveneens waarom het iemand die zich helemaal overlevert aan de indrukken van een symfonie, voorkomt dat hij alle mogelijke voorvallen uit het leven aan zich voorbij ziet trekken; maar als hij erover na gaat denken, kan hij geen gelijkenis ontdekken tussen dat muziekstuk en de dingen die hem daarbij voor de geest staan. Want zoals gezegd is het verschil tussen de muziek en alle andere kunstvormen, dat de muziek geen afbeelding is van de verschijning […], maar een onmiddellijke afbeelding van de wil zelf en dat ze dus van al het fysische in de wereld de metafysische kant weerspiegelt, en van alle verschijnselen het ding-op-zichzelf. We zouden de wereld dus met evenveel recht belichaamde muziek als belichaamde wil kunnen noemen.’

Kloosterlingen

Met een zekere regelmaat dringt de gedachte aan het kloosterleven zich aan me op, als een aantrekkelijk – maar toch ook onbereikbaar – ideaal. De laatste keer was tijdens het beluisteren van een indrukwekkende opera van Francis Poulenc, Dialogues des Carmélites. Het verhaal gaat over zestien vrouwen, van piepjong tot heel oud, die ten tijde van de Franse Revolutie weigeren hun gemeenschappelijke gebedsleven op te geven. Daarom worden ze ervan verdacht aanhangers te zijn van het ancien régime, en veroordeeld tot de dood door onthoofding. De laatste tien minuten van de opera verklanken de laatste minuten uit het leven van de zestien zusters, hun standvastige, maar toch ook klaaglijke Salve Regina, dat langzaam wegsterft als de vrouwen één voor één door een ijzingwekkende klap van de guillotine tot zwijgen worden gebracht:

Salve Regina, mater misericordiae;
Vita, dulcedo et spes nostra, salve. (3x)
Ad te clamamus, excules filii Evae.
Ad te suspiramus, gementes et flentes (2x)
in hac lacrimarum, lacrimarum valle.
Eia ergo, advocata nostra, illos tuos
misericordes oculos ad nos convente.
Et Jesum, benedictum fructum ventris tui,
nobis post hoc exsilium ostende.
O clemens, o pia,
O dulcis Virgo Maria. (2x)

Deo Patri sit gloria
et Filio qui a mortuis
surrexit ac Paraclito
in saeculorum saecula,
in saeculorum…

Wees gegroet, Koningin, genadige moeder;
Ons leven, onze hoop en toeverlaat, wees gegroet.
Tot u roepen wij, ontheemden van Eva.
Tot u smeken wij, zuchtend en wenend,
in dit aardse tranendal.
Daarom dan, onze pleitbezorgster,
sla op ons uw barmhartige ogen.
En toon ons, na deze ballingschap,
Jezus, de gezegende vrucht van uw schoot.
O genadige, o liefdevolle,
O zoete maagd Maria.

Ere zij God de Vader
en de Zoon, die uit de doden
is opgestaan, en de Trooster
in de eeuwen der eeuwen,
in de eeuwen…

De overgebleven vrouwen zingen dapper door, met steeds minder in getal zijn ze. Steeds serener klinkt hun zang, steeds ijler ook. Sterft met hen de traditie van het kloosterleven, die, hoewel ze in de 19e en vroege 20ste eeuw nog een laatste opleving kent, in onze tijd een rariteit is geworden?

Nee, volgens mij bestaan er ook tegenwoordig nog talloze kloosterzusters en -broeders. Ik ken er zelfs een paar, spreek soms met ze af of mail met ze – met de broeders in beperkte mate, alsof er tralies tussen ons bestaan die ons ervan weerhouden het spirituele door het hartstochtelijke te laten vertroebelen. Maar ‘berichtjes als het jouwe en deze zijn zo klein dat ze door de tralie passen’, schreef een broeder laatst.

Ze vallen niet zo op, de kloosterlingen van de eenentwintigste eeuw, maar je kunt ze herkennen aan hun neiging tot ‘kluizenaren’ (een werkwoord dat een vriendin van mij gebruikt om haar periodes van bezinning en creativiteit aan te duiden), aan hun smaak ook, die soms opvallende overeenkomsten vertoont. Het was een broeder die me de Dialogues des Carmélites adviseerde: ‘Ik wist dat je het mooi zou vinden; en inderdaad, dat einde van Poulenc is schoonheid en wreedheid inéén, ondraaglijk dus.’

Afgelopen week raadden twee zusters me, onafhankelijk van elkaar, de poëtische muziek van zangeres Eefje de Visser aan. In een liedje van haar, Er is, ontwaar ik een echo van de geest van de onschuldig vermoorde karmelietessen: ‘Niemand heeft een misdaad begaan. We zijn er niet aan onderdoor gegaan. Nee, we gaan door,’ we leven – onopvallend – voort in alle hedendaagse minnaars van het ware, het schone en het goede.

Er is

We gaan door
Niemand heeft iets opgemerkt
En er viel niet veel op
Ik denk niet dat dat het opviel
Ik heb er niets van gemerkt
Ik ben vergeten hoe we gegaan zijn
Ik ben vergeten hoe het gegaan is
Ik wilde weten waar we waren
En
Ik wilde weten hoe het ons afging

Er is een zon vlakbij die boven ons langs gaat
Er is vlakbij een maan waaronder we door gaan

We gaan door
Niemand is hier dakloos hoor
Niemand heeft iets gedaan
Misdaan
Niemand heeft een misdaad begaan
We zijn er niet aan onderdoor gegaan
Nee
Ik wilde weten hoe het ons afging

Er is een zon vlakbij die boven ons langs gaat
Er is vlakbij een maan waaronder we door gaan

Wrange schoonheid

Ik ben op zoek naar een nieuwe, moeilijkere schoonheid dan de schoonheid die ik vind in de afgeronde motieven en aangename melodieën van Monteverdi en Bach, in de krachtpatserij van Michelangelo of de volmaakte verstilling van Vermeer, in de klinkende sonnetten van Shakespeare of de zoetsappigheid van de romantici. Ik zoek een schoonheid die de wrange kanten van het leven niet wegpoetst of polijst, maar ze in al hun pijnlijkheid integreert en tot klinken brengt – de onrust, het niet-weten van onder of boven, van minder of beter, een levensgevoel, kortom, waarin het relativisme op de loer ligt, maar er toch ook een onverwoestbaar besef van urgentie resteert, van waarde en belang, en van de kwetsbaarheid daarvan (Lucebert: ‘alles van waarde is weerloos’).

De schoonheid die ik zoek is duister als de schrijnende melodieën van de 16e-eeuwse Italiaanse componist Gesualdo, die zijn echtgenote en haar minnaar op heterdaad had betrapt en vermoord en de rest van zijn leven met een ondraaglijk schuldgevoel kampte. ‘Gesualdo begon motetten te componeren die heel anders klonken dan andere motetten uit de Renaissance. De bas kan zich verheffen boven de sopraan en bij elke toon kan de stemming zelf wankelen.’ (Eugen Drewermann) De schoonheid die ik zoek is broeierig en wild, als de blik in de ogen van de keurige heren en dames die de Spaanse hofschilder Francisco Goya in tijden van bijgeloof, kerkelijke indoctrinatie en oorlogsgeweld portretteerde. Woordkunstenaars zoals onze eigen Lucebert zoek ik, die zich niets aantrekken van grammatica en verstaanbaarheid voor ons daglichtverstand, maar de bestaande taal heruitvinden via dromerige associaties en opzwepende ritmes.

voortaan zal de hete ijzeren keel
der ontroerde beulen muzikaal opengaan

Beukende componisten zoek ik, Stravinsky met Le sacre du printemps, waarin het leven zich, ontdaan van alle franje, manifesteert als orgie en strijd. De lyrisch verlangende en schurende klanken van de Tsjechische Leoš Janáček, de missen en motetten van Frank Martin en Francis Poulenc, vol stemmen die vertwijfeld zoeken en tasten naar de aanwezigheid van… God. Maar wie is dat eigenlijk?

 

Een nieuwe natuur

Heidegger schreef het al in zijn beroemde essay Die Frage nach der Technik: de invloed die techniek over mensen uitoefent is minstens zo groot als de invloed die mensen – via technische instrumenten – uitoefen- en over de wereld. Wij zijn aan het digitale, technologische landschap van tegenwoordig overgeleverd op eenzelfde manier als we in alle eeuwen aan de grillen en mogelijkheden van de natuur overgeleverd zijn geweest. Voor wie tegenwoordig wordt geboren is het internet een even natuurlijke habitat als hutjes en boerderijen, bossen en akkers dat voor mensen in vroeger tijden waren. De natuur die een 21ste-eeuwse stedeling tegenkomt is grotendeels aangeplant, gepland dus, ontsproten aan zowel zaad en zon en water als aan menselijk ontwerp. Heeft het dan nog wel zin een onderscheid te maken tussen natuur en techniek, of – zoals bepaalde intellectuelen, die smartphones, computers en chipkaarten wantrouwen, halstarrig blijven doen – tussen niet-technologische (authentieke) en technologische (zielloze) vormen van cultuur?

In het oosten van Duitsland vind je tegenwoordig veel kunstenaars die industriële, door mensen gemaakte omgevingen benaderen met ogen zoals die van Caspar David Friedrich, de romantische landschapskunste- naar. Hoewel ze interieurs, fabrieken en steden schilderen, geen bergketens, zeeën en wouden, bevat hun blik eenzelfde ontzag voor de sublieme schoonheid van het (kunstmatige) landschap. Zoals een zeegezicht van Friedrich geen moreel oordeel velt over de golven en de wind, zo vormen de kunstwerken van de Neue Leipziger Schule geen politiek of ethisch commentaar. Ze nodigen er slechts toe uit je zintuigen te spitsen en je opgenomen te voelen in het grotere geheel waarbinnen je bestaat. Om te bezinnen ter plaatse van vermeende contrasten – tussen klassiek en modern, natuurlijk en digitaal, eenvoudig en high-tech – en te ondergaan hoe dat alles samen één wereld vormt, een spannend lijnenspel, een prikkelend kleurenpalet.

David Schnell – Een natuur van neonkleuren, pixels, planken

Matthias Weischer – Het interieur als kunstmatig landschap

Suzana Brborović – Architectuur die een eigen leven leidt

Tim Eitel – Alles is lijnen en vlakken, als een Mondriaanschilderij

Philipp Hennevogl – Het lijnenspel van kabels en stangen

Ongegeneerde studenten

Het is opmerkelijk dat we de aarde minder kwaad toebrachten in een tijdperk waarin we minder van haar hielden. ‘Een gevangenis van de ziel’, zo noemde de grote filosoof Plato (427 – 347 v. Chr.) het lichaam, en de wereld zag hij – net als de middeleeuwers na hem – als een ballingsoord vol schijn en duistere verleidin- gen. Tegenwoordig geloven de meesten van ons niet meer in een hiernamaals, zodat we ons met des te meer gulzigheid op ons eenmalige leventje in deze wereld storten. We houden van ons lijf, waarvoor we beter zorgen dan we ooit tevoren hebben gedaan – we eten gezond, beulen ons lichaam niet meer af maar doen aan sport, rusten voldoende uit, kunnen onze huizen goed verwarmen, dragen kwalitatief hoogwaardige kleding, hebben veilige seks en worden bij ziekte op efficiënte wijze opgelapt. Je zou haast verwachten dat we ook voor de aarde, onze gezamenlijke woning, beter zouden zorgen dan onze wereldvijandige voorgan- gers hebben gedaan.

Maar nee, het tegendeel is waar. Wij lijken ieder perspectief op een ‘hiernamaals’ voorbij de grenzen van ons eigen lichaam overboord te hebben gegooid. Buiten de gezondheid en genietingen van onszelf en onze naasten – die nog hooguit vijftig of zestig jaar te leven hebben – maken we ons nergens zorgen over, zo blijkt althans uit ons gedrag. De middeleeuwers kastijdden hun lichaam of onderwierpen zichzelf – als monnik of non – vrijwillig aan een regime van armoede, schamele kleding en karig voedsel, waarbij ze de aarde, dat duivelse oord, zoveel mogelijk links lieten liggen – en haar dus nauwelijks schade toebrachten. Wij levensgenieters lijken daarentegen op achteloze jongelui die de wereld als een vrolijke studentenkamer zien, een springplank voor onze pas ontdekte vrijheid, onze uitspattingen en experimenten – en we weten niets van een huisbaas die ons op een gegeven moment op straat zou kunnen zetten omdat we zijn huis – met steeds meer lekkage, gaten in de muur, gescheurd behang en meurende toiletten – zo ongegeneerd hebben uitgewoond.