Virtueel geweld

Als je in Nederland gaat studeren aan de kunstacademie, schijn je niet zoveel te leren. Nee, je wordt vooral aangemoedigd om je eigen, unieke stem en persoonlijkheid op een vernieuwende manier tot uitdrukking te brengen. Kennis van de kunstgeschiedenis of van schildertechnieken is daarbij, zo lijkt men te menen, van ondergeschikt belang. Het zou je juist in je originaliteit kunnen belemmeren.

Hoe anders is het kunstonderwijs in Duitsland. Vóór de val van de Berlijnse Muur volgde men in Oost-Duitsland niet de abstraherende, conceptuele trend die in de westerse wereld opgang maakte. Aan kunstacademies werd daarentegen het sociaal realisme onderwezen, een maatschappelijk geëngageerde kunstvorm die traditionele schildertechnische vaardigheden vereiste. Ook na het communisme werd in de kunstwereld niet, zoals in de meeste domeinen van de samenleving, voor een radicale aanpassing aan het westen gekozen. Men bleef geloven dat schilderkunst in de eerste plaats een vak is, en niet zozeer een kwestie van aangeboren genialiteit die zich vanzelf zal manifesteren als ze maar voldoende ruimte krijgt.

Ook in het westen van Duitsland ontstond bewondering voor het gedegen kunstonderwijs van het oosten. Inmiddels zijn er in heel Duitsland gevestigde kunstenaars als docent aan de kunstacademies verbonden, iets wat je in weinig andere landen ziet. Het kunstdocentschap is er een baan met prestige geworden, met als doel het niveau en vakmanschap van toekomstige generaties kunstenaars te waarborgen. Inderdaad zijn veel van de beste, meest interessante kunstenaars van tegenwoordig uit Duitsland afkomstig. Eén van hen, Daniel Richter (1962), exposeert met enige regelmaat in Galerie Grimm te Amsterdam.

Het oeuvre van Richter balanceert tussen (oosters) realisme en (westerse) abstractie. In zijn vroege werken, die aan de unheimliche doeken van de Spaanse schilder Francisco Goya doen denken, neemt dat eerste duidelijk de overhand. Ze tonen bedreigde individuen, op de vlucht voor geweld, en slaafse massamensen, door monsterachtige goeroes en dictators bedwelmd.

Drie jaar geleden veranderde Richter echter radicaal van stijl. Het verhalende aspect van zijn eerdere schilderijen liet hij los, waardoor je als kijker niet langer uitgenodigd wordt een sprookjesachtig landschap te betreden. Zijn huidige doeken vormen daarentegen een wirwar van fluorescerende menselijke ledematen in een ongedefinieerde ruimte, die wel de virtuele ruimte van een science fiction film of computerspel lijkt. Vanwege het hoge abstractiegehalte kost het enige moeite om afzonderlijke mensen in die rondzwevende lichaamsdelen te ontwaren. Hun poses heeft de kunstenaar veelal aan pornografische beelden ontleend.

Dit schilderij, getiteld Gloriose Hirne!, lijkt het menselijk brein voor te stellen als een grijpende arm. Door onze grenzeloze (technologische) intelligentie zijn we ertoe in staat alles wat we maar begeren naar ons toe te halen, bijvoorbeeld de naakte lichamen van seksueel beschikbare vrouwen via pornowebsites. Toch is er van écht grijpen geen sprake; het oranje afgebeelde vrouwenbeen vervluchtigt in de lucht, zoals ook het groene vrouwachtige wezen rechts nauwelijks door de lijnen van haar lichaam bijeengehouden wordt, maar slechts een uitdagende schim blijft op het beeldscherm van de superman-achtige, blauwe figuur links.

It can happen here (mijn interpretatie: ‘hier valt iets te halen, iemand uit te buiten’) toont eenzelfde poging van een uitgestrekte hand om een roze (vrouwen)lichaam te grijpen, maar ook hier blijft dat lichaam onbe- reikbaar. Het lijkt zelfs een scherm tussen zichzelf en haar overweldiger op te trekken, zoals in de realiteit van pornowebsites de afstand tussen glurende consumenten en blootgestelde lichamen onoverbrugbaar blijkt. De gewelddadige pose in het schilderij herinnert me aan een gruwelijk moordtafereel van Goya (zie afbeelding rechts).

In Music for Orgies staat een kameleonachtig vrouwenlichaam centraal, dat haar kleur en vorm aanpast aan de voorkeur van rondom haar zwermende ‘gebruikers’. In de armen van het blauwe, monsterachtige wezen rechts is haar lichaam turquoise; voor de middelste, gele figuur die haar hals omklemt wordt haar kleur identiek aan de zijne; en op het linkerbeeldscherm verschijnt ze als een weelderige, roze wolk vlees. Op pornosites kan immers naar believen worden ingezoomd op afzonderlijke lichaamsdelen, waarbij het bijbehorende gezicht uit beeld verdwijnt.

Behalve naar de pornowereld lijkt Richter ook naar de wereld van marketing en commercie te verwijzen. Standardtechnik des Verkaufens toont een figuur die een werpende beweging maakt, alsof hij een lever-achtig stuk vlees de ruimte in gooit – een lokaas om de aandacht van potentiële klanten te trekken? Rechtsboven is een reptiel- of visachtig wezen met een opengesperde bek te zien, dat me aan een monster van de Britse kunstenaar Francis Bacon doet denken (zie de afbeeldingen rechts). Verbeeldt het wezen de gulzig-geile consument, die geen weerstand aan de schreeuwerige beloften en opzichtig glanzende lekker-nijen van de verkoopindustrie kan bieden?

Al met al krijg ik de indruk dat Richter ons – moderne mensen voor wie de virtuele wereld hun tweede thuis is – een spiegel voorhoudt. Zo gulzig, anoniem en vluchtig als de gezichtsloze schimmen in deze schilderijen zijn we allemaal. Zelfs de jongste meisjes bieden, zodra ze een webcam en internetverbinding hebben, hun charmes vrijwillig aan anonieme blikken aan; zelfs de vriendelijkste jongens verdiepen zich – in de eerbiedwaardige rol van data-analist of ict’er – in manieren om op het web surfende medemensen te manipuleren en tot kopen, eindeloos kopen aan te zetten. Ja, in de wereld van webwinkels, pornowebsites, virtuele aandelen, sociale media en computerspellen, waar we elkaar niet in de ogen kunnen kijken en er dus geen écht contact bestaat, is de mens voor de mens een wolf.

De vier besproken schilderijen van Daniel Richter worden tot 6 januari 2018 in Galerie Grimm tentoongesteld.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s