Na de slachtpartij

In nazi-Duitsland gold het werk van Otto Dix (1891-1969) als ‘ontaarde’ kunst, omdat het de mythe van de eervolle heldendood op het slagveld ontkrachtte. Hoewel veel van zijn oorlogskritische werken door de nazi’s in beslag zijn genomen en verbrand, heeft het onderstaande schilderij Vlaanderen (1934-36) de Tweede Wereldoorlog overleefd. Afgelopen zondag stond ik ermee oog in oog in de Hamburger Bahnhof, een Berlijns museum dat een tentoonstelling had georganiseerd over Duitse kunst in de nazistische periode.

Otto Dix, die tijdens de Eerste Wereldoorlog in de Belgische loopgraven heeft gevochten, beeldt hier de mysterievolle stilte na een slachtpartij af. Op de voorgrond liggen drie stervende mannen, wier huid en kleding zo bruin en vies zijn dat ze met de aarde lijken te versmelten. Ook op de andere eilandjes van het drassige terrein zijn gewonde soldaten te ontwaren. Het is voor de kijker onduidelijk wie tot welk kamp behoort, en Dix lijkt te suggereren dat elk onderscheid tussen vriend en vijand hier is weggevallen. Ik moet denken aan Jan Patočka’s omschrijving van de frontbeleving als een grenservaring, die alle onderscheiden en ideologieën betekenisloos maakt:

The front-line experience is an absolute one. All everydayness, all visions of future life pale before the simple peak in which humans find themselves standing. In face of that, all the ideas of socialism, of progress, of democratic spontaneity, of independence and freedom appear impoverished, neither viable nor tangible.

Als gevolg daarvan is ook de vijandigheid van de vijand van zijn betekenis ontdaan. Het is zelfs mogelijk dat de vijand verschijnt als ‘a fellow participant in the same situation’. Behalve Patočka heeft ook de mystieke schrijver Teilhard de Chardin in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog een wonderlijke verbondenheid met zijn tegenstander ervaren. ‘Here we encounter the abysmal realm of the prayer for the enemy, the phenomenon of loving those who hate us – the solidarity of the shaken for all their contradiction and conflict.’ Wanneer je voor een zo diepe afgrond van dood, geweld en leegte staat en al je toekomstplannen en idealen zijn verdwenen, is het blijkbaar mogelijk om te beseffen hoezeer de schijnbare vijand in wezen op jezelf lijkt, er net als jijzelf met wapens op uit is gezonden, evenals jij doordrongen is van angst en leegte en net als jij op het punt staat te sterven. Jij en hij zijn hetzelfde.

Otto Dix heeft eens geschreven dat ‘oorlog gezien moet worden als een natuurverschijnsel’. Bijna de helft van zijn schilderij Vlaanderen wordt gevuld door de bonte kleurenpracht van de lucht. Rechts gaan grauwe dampen (van een explosie of brand) op in de blauwe, nachtelijke wolken, waartussen je een glimp van de maan kunt zien. Links, waar je de zon ziet ondergaan, zijn de wolken vurig rood, als een verwijzing naar het zojuist vergoten bloed. De lucht lijkt zelf wel een slagveld, waarop dag en nacht, dood en leven met elkaar strijden en in elkaar overgaan. We weten van het ondergaan en opkomen van de zon en het komen en gaan van de nacht dat het een cyclus zonder einde is. Is niet de oorlog als een nacht, een toestand die tijdelijk is en waarop een nieuwe zonsopkomst, nieuwe hoop en nieuw leven zullen volgen?

Maar dat nieuwe is nu nog ver weg en abstract, een vage herinnering, een wazige droom. Nu is er slechts de overgang van leven naar dood in de gedaante van de stervende soldaten. Hun overgang is verbeeld door de lucht, door het rode ondergaan van de zon en het duistere aanbreken van de nacht. De surrealistische sfeer van het schilderij geeft de tijdloosheid van dit overgangsmoment weer, het ogenblik van afscheid van het leven, van het besef hoe groots en gruwelijk en mysterieus en wondermooi dat leven was.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s